“Boğaziçi Köprüsü ve Ortaköy viyadüğü’nde emniyet çıtası aşılıyor!”

Karayolları 17. Bölge Müdürlüğü’nün, az sayıda da olsa, beş yıldır devam edegelen taş düşmeleri için hiçbir işlem yapmamış ve bir önlem almamış olması düşündürücü ve büyük bir ihmal örneğidir.
Prof. Dr. Semih Tezcan

Boğaziçi Üniversitesi İnşaat Mühendisliği

Aerodinamik en kesitli tabliyesi ve bütün zarafeti ile, 1973 yılı Cumhuriyet Bayramı’nda hizmete açılan Boğaziçi Köprüsü 38 yıldır kesintisiz bir şekilde İstanbul’a hizmet vermektedir. Bakımında veya işletilmesinde bir eksiklik veya hata yapılmaz ise, 150 ilâ 200 sene daha hizmet vermeye devam edecektir. Ancak, çok narin bir köprü olduğu için, izin verilen trafik yükleri bir hayli sınırlıdır. Bu yazıda, hem Boğaziçi Köprüsü’nün izin verilen yüklerinin ne olduğu, hem de Ortaköy Viyadüğü’nün kirişlerinden aşağı dökülen beton parçalarının ne anlama geldiği açıklanmaktadır.

kopru3

kopru61. Köprü Yükleme Testi
Boğaziçi Köprüsü’nün genel görünümü şema halinde Şekil 1’de ve uzaktan çekilmiş bir fotografı Şekil 2’de verilmiştir. Köprünün işletmeye açılışından iki hafta önce, Kabataş’tan Üsküdar’a araba vapuru ile geçmek isteyen ve Sirkeci’ye kadar uzanan kamyon kuyruğunda bekleyen 80 adet kamyon, “Köprü açıldı, artık oradan geçeceksiniz!” denilerek, Trafik Polislerince Köprüye yönlendirildi. 70 adet kamyon önce Ortaköy–Beylerbeyi yönündeki orta iki gidiş şeridini, yaklaşık 30’ar metre ara ile doldurdular. Geri kalan 10 adet kamyon ise, kuzeydeki ilk şeridin açıklık ortasına yerleştirildiler. Böylece, köprünün üzerine 1679 ton hareketli yük binmiş oldu.1

 

Karayolları Genel Müdürlüğü ile, Boğaziçi Üniversitesi Rektörlüğü arasında Ekim 1973 başlarında imzalanan bir Protokol gereğince, bu makalenin yazarı, Köprünün İngilizlerden teslim alınışı sırasında, Teknik Kabul Heyeti’nin Başkanı ve İTÜ’den Prof. Dr. Kâşif Onaran ile BÜ’den Prof. Dr. Vahan Kalenderoğlu, malzemenin gerilme ölçümlerinden sorumlu öğretim üyeleri idi. “Deney yapılacak ve ölçüm alınacak!”diye kamyonlar yaklaşık yarım saat köprünün üzerinde bekletildiler. Kamyon şoförleri büyük bir heyecan ve sevinç içinde idi. Bu bekleme sırasında, kamyonlardan inip asfalt üzerinde secde ederek, şükür namazı kıldılar. Bu sırada, Boğaziçi Üniversitesi Araştırma Asistanları gerilme ölçerler (strain gauges) ile çelik tabliye ve halatlardaki gerilmeleri ve nivelman yaparak köprünün tabliyesindeki düşey sehimleri ölçtüler.

Maksimum çökme 121 santimetre oldu. Köprünün açılışından önceki kamyon testi sırasında ölçülen ve analiz yolu ile hesaplanan düşey sehim eğrileri Şekil 3’te gösterilmiştir. Ölçülen ile, analiz yapılarak bulunan sehim değerleri birbirlerine çok yakın çıkmıştır.

kopru22. Köprünün Taşıyabileceği Yük
Boğaziçi Köprüsü’nün orta açıklığındaki zati ağırlığı bir metre boy için 14.54 tondur. Dolayısı ile, köprü orta açıklığının toplam ağırlığı 15.616 ton ve bu ölü ağırlık için, ana kablodaki çekme kuvveti T=11.948 ton’dur. Ana halatın taşıyabileceği maksimum çekme kuvveti T=14.060 ton olduğuna göre, iki kule arasında izin verilen maksimum köprü (faydalı) trafik yükü en çok 2500 ton olur. İzin verilen bu 2500 ton (faydalı) trafik yükünün eşdeğerleri şunlardır:

a) 60 tonluk 41 adet M60 askerî tank,
b) 25 tonluk 100 adet üç akslı ağır vasıta (Anadolu kamyonu),
c) 2 tonluk 1250 adet binek arabası, köprüde altı adet trafik şeridi olduğu için, trafik şeridi başına en çok 208 binek arabası,
d) Yaya olarak köprünün tümü için en çok 35.700 kişi, bir trafik
şeridi başına en çok 6 bin kişi.

3. Kamyon Yasağı
Boğaziçi Köprüsü’ne seyir halinde 25 tonluk kamyonlardan rahatlıkla 650 tane girebilir. Dolayısı ile, özel bazı önlemler almadan ve kamyonların sayısını kontrol eden bir yöntem getirmeden köprüyü kamyon trafiğine açamazsınız. Çünkü, kapasitesi maksimum 100 adet kamyondur. Dolayısı ile, ağır vasıta sayısı kontrol edilemediği ve çökme riskini göze alamadığımız için, Boğaziçi Köprüsü’nden kamyon veya başka bir ağır vasıta geçişi yasaklanmıştır.

kopru44. Köprüye Kapasite Levhası
Boğaziçi Köprüsü’nün açıklık ortasında izin verilen maksimum düşey deplasmanı Şekil 4’ten görüleceği üzere, 1.4 metredir. Dolayısı ile, bu değeri aşmamak için, açıklık ortasındaki toplam maksimum trafik yükü 2500 tonu aşmamalıdır. Ana kablonun izin verilen maksimum çekme kuvveti T=14.060 ton değeri de bu sınırlamayı aynen teyid eder. Şöyle ki, köprünün ölü (zatî) ağırlığı (15.616 ton) altında ana kablodaki çekme kuvveti T=11.948 ton’dur. Zatî ağırlığa 2700 ton faydalı (trafik) yükü eklenirse, ana kablodaki izin verilen maksimum çekme kuvvetine erişilir.

Görülüyor ki, bir taraftan maksimum deplasman (1.4m) şartı, diğer taraftan ana kablonun maksimum çekme kuvveti şartı, iki kule arasında köprü üzerine gelebilecek maksimum toplam trafik yükünü 2500 ton olarak sınırlamaktadır. Bu 2500 ton, bir asansöre binebilecek maksimum insan sayısı gibi, köprünün emniyetle taşıyabileceği kapasitedir. Büyük bir levhada yazılarak, köprünün her iki girişine de asılmalıdır.

5. Avrasya Maratonu 2010
Yukarıda açıkca belirtildiği üzere, Boğaziçi Köprüsü’nün iki kulesi arasındaki orta açıklığı üzerinde en çok 36 bin kişi bulunabilir. Halbuki, 2010 yılı Avrasya Maratonu sırasında, öncesi veya sonrasında köprüde en az 70 ilâ 80 bin kişi olduğu medyada rapor edilmiştir. Dolayısı ile, 2010 yılında köprü izin verilenin en az iki misli yüklenmiş, güvenlik payı nerede ise, hiç kalmamış ve köprü aşırı torsiyon salınımları yapmaya başlamış ve büyük bir felâketin eşiğinden dönülmüştür.

6. Avrasya Maratonu 2011
16 Ekim 2011 Pazar günü yapılan Kıtalararası Avrasya Maratonu sırasında ise en dış taraftaki trafik şeritleri yaya trafiğine kapatılmış, sadece ortaya yakın dört trafik şeridi yayalara açılmıştır. Ne var ki, ortadaki bu trafik şeridinin izin verilen yaya kapasitesi, şerit başına 6 bin hesabı ile, en fazla 24 bin kişidir. Halbuki, çeşitli medyatik gözlemlere göre, Şekil 5’ten görüleceği üzere, köprüde bir anda en az 50 bin kişi vardı. Tarih ve olay tekerrür etmiş, köprü pek salınıma geçmemiştir ama, aşırı derecede yüklenmiştir.

Karayolları Genel Müdürü Sayın Cahit Turhan 2011 yılında “Disiplinli ve kontrollu davranarak(!) yayalara altı trafik şeridi yerine, sadece dört trafik şeridini açtık. Halay çeken, horon tepen olmadı. Böylece, aşırı yükleme yoktu!” diyerek kendini avutmaktadır. Halbuki, köprüyü büyük risk altına soktuklarının farkında bile değil! Çünkü, metrekareye en az 4 (dört) kişi hasabı ile, 4 (dört) trafik şeridinde rahatlıkla 60 bin kişi bulunmuştur. Bu 60 bin kişi 4200 ton yük eder ve köprünün tümü için izin verilen 2500 ton sınır değer bir hayli aşılmış olur. Bu yıl, yaya sayısını kontrol edemeyeceğimiz için, 2012 Avrasya Maratonu’nda sadece iki trafik şeridinden fazlasına yayalar girmemelidir. En doğrusu, Köprünün güvenliği için, esas koşucular dışında, hiç bir yayaya izin verilmemelidir.

kopru5

7. Ortaköy Viyadüğü
Boğaziçi Köprüsü’nün Ortaköy tarafındaki yaklaşım viyadüklerinde, öngermeli I – kirişlerinden bazıları, özellikle güney cephesindeki kenar kirişleri, atmosferik şartların zararlı etkisi ile, zaman içinde aşırı derecede korozyona uğramıştır. Ortaköy Dereboyunda Migros’un karşısındaki Belediye Garajı mevkiinde ve özellikle Amcabey çıkmazının baş tarafında, Şekil 6 ve Şekil 7’de görüleceği üzere, bu kirişlerden yaklaşık 20 santimetre boyutunda beton parçaları aşağı düşmektedir (17 ve 18 Ekim 2011, Milliyet). Ortaköy viyadüğünün kenar kirişlerinden 17 Ekim 2011 günü Amcabey çıkmaz sokağında bir otomobilin üzerine düşen beton parçası ile, daha önceki bir tarihte Migros’un kuzeyinde, yere düşen diğer bir beton parçasının fotografları Şekil 6 ve 7’de görülmektedir.

Korozyona uğramış bu I – kirişleri, tabliye üstünden askılı iskele yardımı ile, yapı kimyasalları ve özellikle karbon elyaflı polimer kullanılarak, ilk fırsatta onarılmalıdır. Karayolları 17. Bölge Müdürlüğü’nün, az sayıda da olsa, beş yıldır devam edegelen bu taş düşmeleri için hiçbir işlem yapmamış ve bir önlem almamış olması düşündürücü ve büyük bir ihmal örneğidir. Trafik güvenliği, kişisel hayat ve sağlık için çok önemlidir. TCK 179. maddede kavram ortaya konulup, belirli eylemler suç olarak öngörülmüştür. Ancak Karayolları Trafik Kanunu’nun 13. maddesinde bu konudaki yükümlülükler belirtilmektedir; Maddenin ilk fıkrası aynen şöyledir :
“Karayolunun yapım ve bakımı ile görevli ve sorumlu bütün kuruluşlar karayolu yapısını, trafik güvenliğini sağlayacak durumda bulundurmakla yükümlüdürler.
Karayolunun yapımı, bakımı, işletilmesi ile görevli ve sorumlu bütün kuruluşlar, karayolu yapısını, trafik güvenliğini sağlayacak durumda bulundurmakla yükümlüdür…..”

Aynı durum Karayolları Trafik Yönetmeliği’nin Üçüncü kısmında ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Böylece köprü gibi son derece önemli bir ulaşım alanında teknik olanakların, olması gereken düzeye çıkarılması hukuki bir görev olmaktadır.

1- Brown, W.C., Parsons, M. F., and Knox, H.S.G (1976), “Bosporus Bridge”, İnşaat Mühendisliği Enstitüsü, William Clowes and Sons Ltd., Londra, İngiltere, 1976.

Güncel Hukuk Dergisi Şubat 2012/2-98