Akademik Özgürlük ve Güncel İHAM Kararları

İHAM’a göre mesleki menfaatlere ilişkin yapılan açık toplantılar, akademisyenlerin çalıştıkları enstitüye ya da sisteme dair düşüncelerini açığa vurma özgürlüğünü de içine alan akademik özerkliğin geniş bir konsepti olarak yorumlanmalıdır

Pınar Dikmen

Ocak ayının ilk haftalarında Barış İçin Akademisyenler adı ile birleşen akademisyenlerin imzaladığı bildiri, kamuoyunda sert tartışmalara neden oldu. Bildirinin içeriği ve oldukça fazla sayıda akademisyenin bu bildiriyi imzalamasının yankıları sönmedi; bildiride imzası olan akademisyenlerden onlarcası gözaltına alındı ve tehditlere maruz kaldı.1* Kamuoyunda etkileri hala süren bu mesele, bize akademik özgürlüğün önemini bir kez daha hatırlattı.

Kurulduklarından bu yana tarihin evrimi ile paralel bir şekilde, kilise-devlet-egemen sınıflarla mücadele eden üniversitelerin özerklik kavgası çetrefilli olmuştur.2* İşin ilginç yanı üniversitelerin, bu gün modern anlamda kendilerine yüklenen işlevle çelişir bir biçimde, Papalığın laik güçler karşısında kendi gücünü toparlama endişesinden filizlenmiş olmasıdır. Gerçekten de Kilise XIII. yüzyılın başlarında, hızla yükselen laik kesim ve diğer hasımlarına karşı, kendi dogmalarının güç kazanmasında bir araç görevi görecek okulların yani üniversitelerin idari özerkliklerini kazanmalarına yardımcı olur.3* Ama bu hareket paradoksal bir biçimde Kilisenin kendi sonunu hazırlamasına neden olmuştur. Kilise bağımsızlıklarını kazanmasına yardımcı olduğu bu kuruluşlara karşı bir denetim mücadelesine girişse de, üniversitelerden yayılan özgür düşüncenin karşısında daha fazla direnememiştir.4* Günümüzde ise akademik özgürlük, bilim yapma, öğretme, öğrenme ve de en önemlisi toplumu aydınlatma ideali nedeniyle oluşan ilişkiler yumağımın bir sonucu olarak, son derece farklı hakların kesiştiği ya da çatıştığı bir eksende durur. Bir diğer ifade ile bu özgürlük birbirinden ayrı düşünülemeyen nitelikte bir dizi insan hakkını içerir.5* Genel bir çerçeve içinden bakıldığında ise akademik özgürlüğün bireysel ve kurumsal olmak üzere iki boyutunun olduğu söylenebilir. Kurumsal boyut üniversitelerin bir kurum olarak iç ve dış ilişkilerine dair karar alma sürecinde bağımsız olabilmeleri ile ilgiliyken; bireysel boyut, akademi üyelerinin çalışma, öğretme, öğrenme ya da yayın yapma özgürlüğünü içerir.6*

Biz burada söz konusu bildirinin getirdiği tepkileri göz önüne alarak, akademik özgürlüğün bireysel boyutunu -kurumsal boyutu ile aralarındaki döngüsel bağı unutmadan- intramural ve extramural7* söylem ayrımı çerçevesinde incelemeye ve bu bağlamda İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi8* ışığında İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi’nin9* oluşturduğu içtihatları değerlendirmeye çalışacağız. (devamı Güncel Hukuk’ta) 

1.“10 maddede Barış İçin Akademisyenler vakası”, Hürriyet, http://www.hurriyet.com.tr/10-maddede-baris-icin-akademisyenler-vakasi-40040999, (e.t. 19.01.2016)
2.bkz. TİMUR, Taner (2000). Toplumsal Değişme ve Üniversiteler, 1. Baskı, Ankara: İmge, s.72 vd.
3.TANİLLİ, Server (2007). Yüzyılların Gerçeği ve Mirası – II. Cillt – Ortaçağ: Feodal Dünya, 8. Baskı, İstanbul: Alkım, s. 336.
4.TANİLLİ, a.g.e., s. 337 vd.
5.ERGÜN, Reyda (2014), “Akademik Özgürlük”, Hakkınız Var- İnsan Hakları Üzerine Yazılar (Yayına Hazırlayanlar: Zehra Kafkaslı ve Begüm Baki), 1. Baskı, İstanbul: Doğan Kitap, s. 107.
6.Daha fazla bilgi ve diğer ayrımlar çin bkz. VRIELINK, Jogchum, LEMMENS, Paul, PARMENTIER, Stephan and the LERU Working Group on Human Rights (2011). “Academic Freedom as a Fundamental Right”, Procedia Social and Behavioral Sciences, 13, 117 – 141, s. 117.vd.
7.Intramural ve extramural terimlerinin Türkçe karşılığını bulmak oldukça zor. Bu nedenle yazıda orijinal isimleri ile bırakıldı. Motamot olarak çevrildiğinde duvarın içinde ve duvarın dışına çıkan anlamını vermekteler. (KABAĞAÇ, Sina, ALOVA, Erdal (1995). Latince Türkçe Sözlük, İstanbul: Sosyal Yayınlar, s. 322 ve 378.) Daha spesifik olarak üniversite duvarlarının içinde ve dışında olarak çevrilebilirler. (HAMİLTON, Neil (1998). Zealotry and Academic Freedom: A Legal and Historical Perspective, New Burinswick – London: Transaction Publishers, s. 165.)
8.Tam adı İnsan Haklarının ve Temel Hürriyetlerin Korunmasına Dair Sözleşme. Avrupa Konseyi Antlaşmalar Serisi No. 5, 04.11.1950, Roma. 19.03.1954 tarihli ve 8662 sayılı R.G. Bundan böyle İHAS ya da Sözleşme ismiyle anılacaktır.
9.Bundan böyle İHAM yada Mahkeme ismiyle anılacaktır.

Güncel Hukuk, Şubat 2016